Στη δίνη του 1922 που στιγμάτισε μια για πάντα τη Σμύρνη, ανθίζει δειλά – δειλά ένας έρωτας. Το έδαφος δεν είναι πρόσφορο, μα ο έρωτας δεν στέκει σε λεπτομέρειες. Άπαξ και φυτεύτηκε στις καρδιές νέων, φυτρώνει, θεριεύει και κατακλύζει κάθε τους κύτταρο.
Αυτό συνέβη και στους ήρωες της σημερινής μας ιστορίας. Ο έρωτας τους σημάδεψε και παρά τον συρφετό του πολέμου μα και των γεγονότων που τον ακολούθησαν, εκείνος ακάθεκτος τριβέλιζε τις καρδιές τους και ενάντια στις πράξεις τους έκανε συνεχώς αισθητή την παρουσία του.
Πριν σας διηγηθώ την ιστορία θα ήθελα να επισημάνω πως το βιβλίο είναι μεστό σε ιστορικά γεγονότα. Πολλά ιστορικά γεγονότα επωάζουν στις σελίδες του, αναμοχλεύονται με τα πρόσωπα και κρατώντας γερά τη σκυτάλη, οδηγούν τις ζωές τους.
Η Φιλίτσα ή Φιλή, στα 21 της θα γίνει διερμηνέας και νοσοκόμα, προσφέροντας απλόχερα τη βοήθειά της σε όσους την έχουν ανάγκη. Είναι δοτική, συναισθηματική, μορφωμένη με έφεση στα μαθηματικά και τη λογοτεχνία, γράφει ποίηση και αβίαστα γίνεται μια ‘μαμά’ για τα ορφανά του πολέμου. Ανήκει σε μια φιλοπατρική οικογένεια της Σμύρνης και επιλέγει χωρίς δεύτερες σκέψεις, να συνδράμει τον Έιζα Τζένινγκς. Είναι ένας Αμερικάνος ιεραπόστολος, ταπεινός και πρωτεργάτης του εθελοντισμού. Προσφέρει σε όλους, έρχεται ενάντια πολλές φορές στον κατακτητή, μα συνεχίζει να προσφέρει. Η Φιλή πλάι στον Έιζα ζει τη ζοφερή πραγματικότητα του πολέμου, έρχεται αντιμέτωπη με τον θάνατο και την καταστροφή, μα σφίγγει τα δόντια, ανοίγει την αγκαλιά της και αφιερώνεται στο όραμά του μέντορά της να σώσουν όσους περισσότερους κατατρεγμένους μπορούν.
Στον αντίποδα της ιστορίας, βρίσκεται ο Νικόλας. Είναι ένας ψηλός νέος με καστανά μάτια. Είναι έξυπνος, άδολος και συνάμα τολμηρός. Είναι στρατιώτης, μεταβαίνει στη Σμύρνη για να υπερασπιστεί τους εκεί Έλληνες, έχει όνειρα για την πατρίδα του και πολεμάει για τα ιδανικά του.
Η Φιλή και ο Νικόλας θα συναντηθούν κάτω από αντίξοες συνθήκες, μα προείπα πως ο έρωτας δεν έχει τέτοιου είδους φραγμούς. Οι δυο τους θα ερωτευτούν, θα δειλιάσουν, θα πονέσουν, θα χαθούν, θα αλλάξουν ρότα στη ζωή τους, μα πάντα μέσα τους κάτι θα σιγοκαίει.
…που να στρέψει κανείς το βλέμμα του και να μην πονέσει;…
Την αυλαία θα ανοίξει ένα νεογέννητο και μικροσκοπικό κοριτσάκι το οποίο βλέπει μπροστά του τη λαίλαπα του πολέμου, τις στάχτες και τα αποκαΐδια, ένα σκουλαρίκι σκαλωμένο σε αμπέχονο, η συνεργασία της Φιλής με τον ιεραπόστολο και η άτακτη φυγή της πρωταγωνίστριας προς την Ελλάδα και το φιλόξενο σπίτι της θείας της.
Στο βιβλίο ανθίζει η αλληλογραφία. Γράμματα θα ανταλλάσσονται μεταξύ της Φιλής και του Έιζα, μεταξύ της Φιλής και του Νικόλα και όχι μόνο. Αυτή η ανταλλαγή θα λειτουργεί σαν βάλσαμο στις ψυχές τους, θα συνοδεύεται με συναισθηματικό φόρτο, με πληροφορίες αλλά και γεγονότα τα οποία θα αφήνουν αιχμές για τις ζωές τους αλλά και για την ιστορία της εποχής.
Θα διαβάσουμε για μια αδιανόητη απόφαση παρασυρόμενη από τα κοινωνικά κατάλοιπα, για μια ακόμη απόφαση ανάγκης με γνώμονα την αρρώστια, για την κομβικής σημασίας γνωριμία με τον Νίκο Καζαντζάκη, για την κλοπή 13 ημερών, αλλά και για τη μαντάμ Ζαν και τη στενόχωρη αποκάλυψή της.
Ο καιρός περνάει, οι πολιτικές εξελίξεις τρέχουν, οι νέοι της ιστορίας μας απομακρύνονται, νέα πρόσωπα εισβάλλουν στις ζωές τους και η μοίρα ακολουθεί τον δικό της δρόμο ενόσω δεν έχει πει την τελευταία της λέξη. Ακόμα κλώθει και περιπλέκει το μέλλον τους, ακόμη μπερδεύεται στα πόδια τους, ακόμη κρατά δέσμιες τις καρδιές τους.
Ο Μανώλης θα προσφέρει ελπίδα στον Νικόλα με μια στροφή από το ποίημα ‘κατάδυση’. Μια ένωση ξέχειλη ένταση θα προσφέρει τη θέση της στο απόλυτο κενό. Η θεία Ρίκα θα ανοίξει την αγκαλιά της και το σπίτι της στο Φάληρο για τις δυο αδερφές και τη συνοδεία τους. Η έντονη πολιτική κατάσταση δεν θα αφήσει κανέναν ανεπηρέαστο και ένας περίπατος στην παραλία, θα αλλάξει προς στιγμήν το πρόσημο της ιστορίας.
…ο έρωτας δεν είναι ούτε βάσανο ούτε παράδεισος, είναι φυσική ανάγκη…
Πολλά πραγματεύονται σε τούτο το βιβλίο. Το δράμα της προσφυγιάς και τον θάνατο. Γάμους, εγκυμοσύνες, και μανάδες χωρίς παιδιά. Το Γαλλικό ‘Μανιφέστο του σουρεαλισμού’, τη μικρή Αθανασία που φωτίζει τις ζωές τους μια πιότερο εκείνη της Ζωής, μια χριστουγεννιάτικη γιορτή που θα αγαλλιάσει τις καρδιές των ηρώων, αλλά και μια αποβίβαση σε πλοίο η οποία σκορπά θλίψη, θα παραχωρήσουν τη σκυτάλη στους τίτλους τέλους, με την ελπίδα να γραφτούν με φωτεινά γράμματα.
Επέλεξα να μην αναφερθώ σε περισσότερα πρόσωπα, πλην εκείνων που για τους δικούς μου λόγους κέντρισαν το ενδιαφέρον μου. Η φίλη Ευτέρπη, η Μαρίνα, ο Μιλτιάδης, η Αριάδνη, ο Αριστοτέλης, η Μαρία, η Ελένη και κάποιοι ακόμη κρατούν στα χέρια τους κομμάτια από το παζλ της ιστορίας και δίνουν το δικό τους στίγμα στις εξελίξεις.
Από τα βιβλία που διαβάζω, επιλέγω μια φράση που μου κίνησε το ενδιαφέρον για να την μοιραστώ μαζί σας. Από το βιβλίο των Δενδρινού Άννα & Καΐρη Μάρκου, ένα σύντομο βιογραφικό των οποίων θα βρείτε στο τέλος του άρθρου, επέλεξα την παρακάτω:
…μη φοβάσαι τις δίνες των συναισθημάτων σου. Κάποτε η καρδιά οδηγεί πιο σωστά από τη λογική…
Λίγο πριν πέσει η αυλαία, μια μυστηριώδη βαλίτσα και ένα χρυσαφικό κλείνουν τον κύκλο της Φιλής και του Νικόλα, εναποθέτουν φόρο τιμής και αφήνουν τις ψυχές τους να ηρεμήσουν, να καταλαγιάσουν και να περάσουν στην αιωνιότητα.
Έχοντας πια κλείσει το βιβλίο, έχοντας μελετήσει από πολλές πλευρές την ξέχειλη ιστορικά γεγονότα ιστορία, θα σταθώ στα μοτίβα των πολυσχιδών χαρακτήρων των ηρώων. Κάποιοι με πείσμα και δυναμισμό, άλλοι με φόβο και τα κοινωνικά πρέπει σαν κρίματα στο λαιμό τους, λοξοδρόμησαν, δείλιασαν μα και τόλμησαν. Κέρδισαν; Έχασαν; Θα ρωτήσει κάποιος και θα απαντήσω πως το κέρδος τους ήταν σε στιγμές, σε μνήμες, σε πόνο και σε αναμνήσεις.
Η Φιλή έχασε πολλά, όμως πάλεψε και κέρδισε. Ο Νικόλας έχασε κι εκείνος πολλά με κάποια απώλεια να του βαραίνει τη συνείδηση, έζησε με ένταση και πάθος και κέρδισε εξίσου. Τώρα πια, οι επόμενες γενιές τους κοιτάζοντας πίσω θα μνημονεύουν το θάρρος τους, τον πόνο τους, μα και τον έρωτά τους.
Κατερίνα Σιδέρη