Ένα μυθιστόρημα εποχής για τις ρίζες που πληγώνονται, για τα μυστικά που σαπίζουν κάτω από τη σιωπή και για την ελπίδα πως, ακόμη κι έτσι, κάτι μπορεί να ξανανθίσει.
Στη «CorfuPress» φιλοξενούμε τη μαία και συγγραφέα κυρία Φρειδερίκη Αναγνωστοπούλου με αφορμή το βιβλίο «Τσακισμένες αμυγδαλιές», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Έξη.
Στη Δυτική Μακεδονία των τελών της δεκαετίας του ’50, η Μαλαματή κουβαλά μια ζωή σημαδεμένη από προδοσία, κοινωνικά «πρέπει», κόπους, απώλειες και μια αδιάκοπη αγωνία να μη δει τα παιδιά της να γκρεμίζονται όπως βίωσε κάποτε η ίδια. Όμως τα μυστικά που θάβονται δεν μένουν για πάντα θαμμένα. Περιμένουν τη στιγμή που θα βρουν μια ρωγμή για να βγουν στο φως, και τότε τίποτα δεν μένει όπως πριν.
Η ίδια η συγγραφέας, γεννημένη στη Μηλίτσα της Καστοριάς, μεγαλωμένη μέσα σε αφηγήσεις παππούδων και στη μουσική της ιδιωματικής γλώσσας, μοιάζει να κουβαλά μέσα της αυτό το παλιό νήμα της προφορικής μνήμης. Και μαζί με αυτό, φέρει και μια άλλη, πολύ ιδιαίτερη εμπειρία, εκείνη της μαίας, ενός λειτουργήματος που τη φέρνει καθημερινά μπροστά σε πόνο, αναμονή, φόβο, ζωή και συγκίνηση. Όλα αυτά δεν μένουν έξω από το βιβλίο της. Μπαίνουν μέσα του και το ποτίζουν.
Κυρία Αναγνωστοπούλου, οφείλω να ομολογήσω πώς ο τίτλος «Τσακισμένες αμυγδαλιές» είναι από μόνος του μια ολόκληρη εικόνα. Πότε γεννήθηκε αυτό το σύμβολο μέσα σας και τι κρατά περισσότερο για εσάς, τη βλάβη ή την πεισματική ελπίδα ότι κάτι μπορεί να ξανανθίσει;
Ο τίτλος γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της γραφής και αφού ολοκλήρωσα τον πρώτο κύκλο της. Συμβολίζει και τη βλάβη και την αναγέννηση. Το βύθισμα και την ανάταση. Από την πλευρά μου στέκομαι στη δεύτερη πτυχή της, χωρίς να παραγνωρίζω ότι η πτώση δίνει την ευκαιρία να σηκωθούμε ξανά ή να επανεξετάσουμε την πορεία μας. Στέκομαι στη νίκη απέναντι στα λάθη και τις άστοχες επιλογές μας και γενικότερα σε ο,τι διασαλεύει ή κλονίζει την ανθρωπιά και τη ζεστασιά των σχέσεων. Αν θέλετε ακόμα και στη νίκη απέναντι στον θάνατο η οποία έρχεται με κάθε νέο άνθισμα, όπως το λουλούδι της νέας ζωής με τη γέννηση ενός παιδιού.
Γιατί θελήσατε να τοποθετήσετε την ιστορία στη Δυτική Μακεδονία, στα τέλη της δεκαετίας του ’50, σε μια εποχή όπου οι πληγές δεν είχαν ακόμη κλείσει και οι άνθρωποι ζούσαν με μισές αλήθειες και παλιά μίση;
Γιατί θεωρώ ότι οι εν λόγω πληγές δεν έχουν κλείσει και το μυθιστόρημα μου μπορεί να στείλει μηνύματα στο παρόν. Για να βρεθούμε στο σήμερα πατήσαμε στο χτες και αξίζει να το μελετήσουμε πολύ περισσότερο, να το γνωρίσουμε, να το αναλύσουμε και να παραδειγματιστούμε. Όμως και σήμερα ζούμε με μισές αλήθειες σε πάμπολλους τομείς και υπάρχουν αντίστοιχες με εκείνη την εποχή μέσα στο βιβλίο μου. Πέραν αυτών, γραφοντας ένιωσα η ίδια να δένομαι πολύ περισσότερο με την Ιστορία και τους προγόνους μας και να τους κατανοώ. Αυτό ήθελα να μοιραστώ με τους αναγνώστες.
Η Μαλαματή είναι μια γυναίκα που σκληραίνει, ελέγχει, παρεμβαίνει, πληγώνει, αλλά όλα μοιάζουν να ξεκινούν από τον φόβο και την αγωνία της. Πώς χτίσατε αυτή τη μορφή ώστε να μην τη δούμε ούτε σαν «θύμα» μόνο ούτε σαν «τύραννο» μόνο, αλλά σαν άνθρωπο που κουβαλά τα δικά του μυστικά;
Δεν είναι εύκολο να σας απαντήσω. Κτίστηκε σταδιακά. Έσκυψα στην ψυχή της και ήπια το αίμα και το νερό της. Μου μιλούσε για τις αγωνίες, τα πάθη, τους καημούς και τις αδυναμίες της… Τυραννιέται και τυραννάει τα παιδιά και την ψυχοκόρη της. Αφενός για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της τότε ζωής, πιστεύοντας ότι τους σκληραγωγούσε, αφετέρου δε γιατι ήταν αυτό που ήξερε να κάνει, αυτό που βίωσε και η ίδια. Η μοίρα της φέρθηκε σκληρά και την έδεσε οπισθάγκωνα με άλυτους κόμπους. Όπως καταλάβατε, μου είναι δύσκολο να αντισταθώ να την δικαιολογήσω….
Στο βιβλίο παίζει μεγάλο ρόλο η οικογένεια, τα παιδιά της, η ψυχοκόρη, οι αποφάσεις που παίρνονται «για το καλό τους». Τι θέλατε να πείτε για την αγάπη όταν αυτή μπερδεύεται με την εξουσία και όταν η προστασία γίνεται ασφυξία;
Η ασφυξία χτυπά αρχικά την ίδια τη Μαλαματή. Παλεύει για το μέλλον των παιδιών της και τους επιβάλλει να ενεργούν σύμφωνα με τα δικά της μέτρα, με όσα θεωρεί σωστά και πρέποντα. Έτσι όπως κατανοεί η ίδια το κόσμο από τις εμπειρίες και τις προσλαμβάνουσες της. Προσπαθεί να τους ανοίξει δρόμους βιώνοντας την φτώχεια, με τις ελάχιστες γνώσεις και μέσα από τις αντιφάσεις του χαρακτήρα της. Αυτό από μόνο του λογίζεται αγάπη κι έγνοια. Όμως θαμπώνει όταν εκδηλώνεται με αυταρχικό τρόπο. Σε κάθε περίπτωση εξελίσσεται και μεταλλάσσεται στο βιβλίο, κι αυτό είναι το σημαντικό.
Η επιστροφή του Θόδωρου Ζερβού από τη Σοβιετική Ένωση δεν φέρνει μόνο ένα πρόσωπο πίσω, φέρνει μαζί του ό,τι είχε θαφτεί. Για εσάς ο Θόδωρος είναι κυρίως φορέας ενοχής, φορέας αλήθειας ή το πρόσωπο που αναγκάζει τους άλλους να κοιταχτούν χωρίς ψέματα;
Είναι φορέας αλήθειας και ενόχων συνάμα. Λειτουργεί κι ως καθρέφτης για πολλούς… Όμως φορτώνεται και μέρος της Ιστορίας κι όλα αυτά ζυμώνονται με λάσπη. Τίποτα δεν είναι καθαρό και προς καμία κατεύθυνση. Ωστόσο η λύτρωση είναι μέγα ζητούμενο για τον ίδιο και για όλους τους ήρωες που μπλέκονται στα μιση, τα λάθη και τα βρογχια της Ιστορίας και της τότε κοινωνίας.
Οι παππούδες σας, οι διηγήσεις τους, η ιδιωματική γλώσσα που ακούσατε από παιδί, αλλά και το επάγγελμά σας ως μαία, μοιάζουν σαν δύο μεγάλες πηγές ζωής και μνήμης. Πόσο βαθιά μπήκαν όλα αυτά στις «Τσακισμένες αμυγδαλιές» και στη γυναικεία ψυχή που προσπαθείτε να αποτυπώσετε;
Θα σας απαντούσα ότι σχεδόν απόλυτα μπήκαν όλα ετούτα στις Τσακισμένες Αμυγδαλιές. Μεγαλώνοντας κόντα σε παππούδες είχα ακούσματα από διηγήσεις και λαϊκές ρήσεις που πότισαν κάθε κύτταρο του νου αλλά περισσότερο της ψυχής μου. Κοινωνησα μια λαογραφία που με συγκηνούσε και με έκανε να θέλω να την μελετήσω, να την κατανοήσω, να τη ζήσω. Κάθε φορά που πήγαινα στους παππούδες μου, τους μιλούσα στη λαλια τους και εκείνοι χαιρόντουσαν. Ρωτούσα να μάθω, σιωπούσα να ακούσω, δέθηκα με όσα με γαλούχησαν και είμαι πολύ περήφανη γι’αυτό. Για όλα τα μικρά που όμως είναι τόσο μεγάλα τελικά… Όλη η λαϊκή σοφία μαζεμένη σε ανθρώπους σχεδόν αναλφάβητους, άκρως γοητευτικό πράγμα. Μέσα από τις ιστορίες τους, προσπάθησα να μεταφερθώ στην τότε ζωή τους, γδάρθηκα από τα αγκάθια που έγδερναν τα βήματα τους, όμως ξεπρόβαλλε και το χαμόγελο κάποιες στιγμές όπως ξεπροβάλλει η νέα ζωή κάθε που την υποδέχομαι στα χέρια μου… Όσο για τη γυναικεία ψυχή, θα έλεγα ότι ταυτίζεται με την ίδια τη ζωή, και η ζωή σε όλες τις εκφάνσεις της αποτυπώνεται σε κάθε παράγραφο, σε κάθε αράδα του βιβλίου μου.
Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Η λογοτεχνία μπορεί να γίνει η αφορμή να επαναπροσδιορίσει κάνεις τις προτεραιότητες και τα ενδιαφέροντα του. Μπορεί να μας οδηγήσει σε μια αναψηλάφηση όσων ζήσαμε ή προϋπήρξαν και να δούμε με άλλη ματιά το σήμερα και το αύριο. Όμως για να συμβεί αυτό θα πρέπει να διαβάζουμε. Όσοι περισσότεροι άνθρωποι διαβάζουν, τόσο μεγαλύτερες πιθανότητες υπάρχουν να αναδιαμορφωθεί ο κόσμο μας. Σε καθαρό προσωπικό επίπεδο, αδιαμφισβήτητα, η λογοτεχνία έχει τη δύναμη να αλλάξει παγιωμένες αντιλήψεις, τον τρόπο σκέψης, την αισθητική μας. Θα έλεγα ότι ανοίγει παράθυρο στη ζωή και την ίδια την ψυχή μας ταυτόχρονα. Όμως το ” μετέχω στην ανάγνωση” δεν είναι θέμα λογοτεχνίας. Είναι ευθύνη του κάθε ανθρώπου, της οικογένειας, του σχολείου, της πολιτείας.
Νεκταρία Βαρσαμή Πουλτσίδη
Φρειδερίκη Αναγνωστοπούλου: «Τσακισμένες αμυγδαλιές» – CorfuPress.com